Để liệt kê chi tiết toàn bộ 108 nguyên nhân gây khổ (108 phiền não) theo đúng tinh thần của Tập đế, chúng ta sẽ triển khai trọn vẹn ma trận vận hành của tâm thức từ Sáu căn (Giác quan) kết hợp với Cảm thọ, Xu hướng tâm lý và Thời gian.
Dưới đây là danh sách phân rã toàn bộ 108 nguyên nhân được chia thành 3 nhóm thời gian: Quá khứ (36), Hiện tại (36), và Tương lai (36).
MÔ HÌNH GỐC (36 Loại phiền não căn bản)
Trước khi nhân với thời gian, mỗi giác quan của chúng ta khi tiếp xúc với cuộc sống sẽ sinh ra 6 loại nguyên nhân gây khổ. Cụ thể:
- Mắt (Nhãn căn) tiếp xúc hình sắc, sinh ra:
- Tham ái bám chấp khi thấy cảnh đẹp, dễ chịu (Lạc thọ - Nhiễm)
- Sân hận, bực dọc khi thấy cảnh xấu, chướng mắt (Khổ thọ - Nhiễm)
- U mê, vô minh thờ ơ trước cảnh bình thường (Vô ký thọ - Nhiễm)
- Luyến ái thanh tịnh (Ưa thích sự yên bình của cảnh vật, vẫn là một dạng bám chấp vi tế)
- Chán ghét thanh tịnh (Muốn xua đuổi sự vô vị để tìm cảm giác mạnh)
- Si mê thanh tịnh (Chìm đắm vào trạng thái không suy nghĩ, lười biếng của tâm trí)
Công thức này lặp lại y hệt cho 5 giác quan còn lại: Tai (Nghe tiếng), Mũi (Ngửi mùi), Lưỡi (Nếm vị), Thân (Xúc chạm), và Ý (Suy nghĩ, ký ức).
CHI TIẾT 108 NGUYÊN NHÂN GÂY KHỔ
NHÓM I: 36 Nguyên nhân thuộc về HIỆN TẠI (Đang vận hành)
Đây là những phiền não, xung đột tâm lý đang xảy ra ngay trong giây phút này khi bạn đối diện với cuộc sống:
- Qua Mắt (Nhãn căn):
- Tham đắm vào những hình ảnh, thân xác, của cải đang nhìn thấy.
- Sân hận, ghét bỏ những người, sự vật đập vào mắt mà mình không vừa ý.
- Si mê, thờ ơ, không nhận biết bản chất vô thường của những gì đang thấy.
- Bám chấp vào trạng thái an ổn, dễ chịu tạm thời của thị giác.
- Khó chịu, bất an khi không gian thị giác xung quanh bị thay đổi hoặc xáo trộn.
- Trầm cảm vi tế, trống rỗng khi đối diện với những cảnh tượng tẻ nhạt.
- Qua Tai (Nhĩ căn):
7. Tham đắm lời khen ngợi, những âm thanh ngọt ngào, âm nhạc kích động.
8. Sân hận, nổi điên khi nghe lời chê bai, tiếng ồn ào, lời chỉ trích.
9. Mê mờ, không chịu thấu hiểu ý nghĩa thực sự sau những lời nghe được.
10. Nghiện sự tĩnh lặng tuyệt đối, bực bội khi có tiếng động nhỏ phá vỡ.
11. Khó chịu khi phải nghe những âm thanh đều đều, nhàm chán.
12. Tâm trí lơ lửng, mất tập trung vì những tạp âm xung quanh. - Qua Mũi (Tỷ căn):
13. Tham đắm mùi hương thơm, nước hoa, mùi thức ăn quyến rũ.
14. Bực mình, ghê tởm khi ngửi phải mùi hôi thối, mùi khó chịu.
15. Không ý thức được sự sinh diệt của các phân tử mùi hương.
16. Thích thú, dính mắc vào bầu không khí trong lành một cách thái quá.
17. Bứt rứt khi không gian sống thiếu đi mùi hương quen thuộc.
18. Tâm trí đờ đẫn do sự kích thích hoặc bão hòa của khứu giác. - Qua Lưỡi (Thiệt căn):
19. Nghiện ngập món ăn ngon, vị ngọt, béo, cay, đậm đà (gốc rễ của phàm ăn).
20. Giận dữ, chê bai, khó chịu khi thức ăn nhạt nhẽo, nấu dở.
21. Ăn uống trong vô minh, nuốt chửng mà không có chánh niệm.
22. Bám chấp vào gu ẩm thực cố định của bản thân, không chịu thay đổi.
23. Khó chịu, đau khổ khi phải ăn những món ăn lành mạnh nhưng không hợp khẩu vị.
24. Tâm lý thèm khát ảo tưởng về một vị ngon nào đó dù đang no. - Qua Thân thể (Thân căn):
25. Tham ái sự mơn trớn, lụa là, nệm êm chăn ấm, sự thoải mái thể xác.
26. Sân hận khi chịu nóng, lạnh, đau đớn, va chạm thô bạo, bệnh tật.
27. Coi thấu thể xác này là vĩnh cửu, nuông chiều nó trong vô minh.
28. Bám chấp vào cảm giác khỏe mạnh, sợ hãi bất kỳ sự giảm sút phong độ nào.
29. Khó chịu khi cơ thể phải lao động, vận động, hoặc ở trong môi trường khắc nghiệt.
30. Sự lười biếng, trì trệ, không muốn lay chuyển của cơ bắp. - Qua Tâm ý (Ý căn):
31. Tham đắm vào các tư tưởng, danh vọng, suy nghĩ tự cao về bản thân.
32. Sân hận, uất ức khi các kế hoạch, suy nghĩ, định kiến của mình bị bác bỏ.
33. Vô minh bè phái, bảo thủ, không nhìn thấy sự thật khách quan.
34. Nghiện cảm giác suy nghĩ, suy diễn lung tung (tâm lao xao) mà không dừng lại được.
35. Khó chịu, trầm cảm khi tâm trí trống rỗng hoặc không có gì để suy nghĩ.
36. Tâm lý hoang mang, nghi ngờ tất cả mọi giá trị xung quanh.
NHÓM II: 36 Nguyên nhân thuộc về QUÁ KHỨ (Bám chấp ký ức)
Là toàn bộ 36 cơ chế trên nhưng hướng về hương vị của quá khứ, tạo thành các loại nghiệp thức và nỗi khổ:
37 – 42: Tiếc nuối những cảnh đẹp đã qua, oán hận những hình ảnh tồi tệ trong quá khứ, ôm giữ định kiến cũ từ những gì mắt đã thấy.
43 – 48: Ám ảnh bởi những lời nhục mạ cũ, luyến tiếc những lời khen ngợi trong quá khứ, đau khổ vì những âm thanh cũ của tai.
49 – 54: Hoài niệm về những mùi hương cũ, đau khổ vì những vết thương khứu giác quá khứ.
55 – 60: Thèm khát lại những bữa tiệc, hương vị xa hoa đã qua; oán trách những ngày tháng đói khổ, ăn uống đạm bạc cũ.
61 – 66: Đau đớn khi nhớ về sự hành hạ thể xác trong quá khứ; nuối tiếc thời trẻ khỏe, sung mãn thể xác đã mất.
67 – 72: Ôm giữ những vết thương lòng, sự phản bội, hận thù cũ; tiếc nuối hào quang, danh vọng hay những suy nghĩ ngây thơ ngày xưa.
43 – 48: Ám ảnh bởi những lời nhục mạ cũ, luyến tiếc những lời khen ngợi trong quá khứ, đau khổ vì những âm thanh cũ của tai.
49 – 54: Hoài niệm về những mùi hương cũ, đau khổ vì những vết thương khứu giác quá khứ.
55 – 60: Thèm khát lại những bữa tiệc, hương vị xa hoa đã qua; oán trách những ngày tháng đói khổ, ăn uống đạm bạc cũ.
61 – 66: Đau đớn khi nhớ về sự hành hạ thể xác trong quá khứ; nuối tiếc thời trẻ khỏe, sung mãn thể xác đã mất.
67 – 72: Ôm giữ những vết thương lòng, sự phản bội, hận thù cũ; tiếc nuối hào quang, danh vọng hay những suy nghĩ ngây thơ ngày xưa.
NHÓM III: 36 Nguyên nhân thuộc về TƯƠNG LAI (Lo lắng, kỳ vọng ảo tưởng)
Là toàn bộ 36 cơ chế trên nhưng phóng chiếu về tương lai chưa đến, tạo nên nỗi bất an mông lung:
73 – 78: Mơ tưởng về những viễn cảnh tươi đẹp, giàu sang (mắt thấy); sợ hãi những hình ảnh suy sụp, già nua trong tương lai.
79 – 84: Khát khao được nghe những lời tung hô, thành tựu mai sau; lo sợ những tiếng chê bai, cô độc, không ai thèm nói chuyện với mình.
85 – 90: Kỳ vọng và lo lắng về điều kiện sống, môi trường, bầu không khí tương lai.
91 – 96: Lo lắng về cái ăn cái mặc mai sau; mơ tưởng đến những lạc thú ẩm thực chưa có được.
97 – 102: Sợ hãi sự đau đớn của bệnh tật, cái chết, sự suy kiệt thể xác sắp tới; thèm khát sự bất tử, trường thọ cho thân thể.
103 – 108: Vẽ ra vô số kịch bản, kế hoạch đầy tham vọng và lo âu; sợ hãi tâm trí mình sẽ điên loạn hoặc thất bại trong tương lai.
79 – 84: Khát khao được nghe những lời tung hô, thành tựu mai sau; lo sợ những tiếng chê bai, cô độc, không ai thèm nói chuyện với mình.
85 – 90: Kỳ vọng và lo lắng về điều kiện sống, môi trường, bầu không khí tương lai.
91 – 96: Lo lắng về cái ăn cái mặc mai sau; mơ tưởng đến những lạc thú ẩm thực chưa có được.
97 – 102: Sợ hãi sự đau đớn của bệnh tật, cái chết, sự suy kiệt thể xác sắp tới; thèm khát sự bất tử, trường thọ cho thân thể.
103 – 108: Vẽ ra vô số kịch bản, kế hoạch đầy tham vọng và lo âu; sợ hãi tâm trí mình sẽ điên loạn hoặc thất bại trong tương lai.
Kết luận dưới góc nhìn Tập đế
Khi gom toàn bộ danh sách này lại, bạn sẽ thấy 108 nguyên nhân thực chất chỉ là cái bẫy mang tên: "Tâm không ở trong hiện tại" và "Bị giật dây bởi sáu giác quan".
Chính vì thế, các chuỗi hạt kinh Phật thường có 108 hạt. Mỗi lần niệm Phật hoặc lần qua một hạt, người tu tập đang thầm nhắc nhở mình: Chuyển hóa và buông bỏ một nguyên nhân gây khổ ngay tại giây phút này.