~ Chúng ta cùng đi trên đường Bát Chánh Đạo - Chúng ta Hạnh phúc, Bình An! ~
Trong đạo Phật, Chánh ngữ (Right Speech) là một chi phần quan trọng trong Bát Chánh Đạo, nghĩa là lời nói chân thật, hòa nhã, có lợi ích và đúng thời.
Để phân tích đủ 108 biểu hiện và 108 cách rèn luyện, chúng ta sẽ hệ thống hóa chúng theo các nhóm gốc rễ của lời nói dựa trên kinh điển (Không nói dối, Không nói lời đâm thọc, Không nói lời thô ác, Không nói lời vô ích) kết hợp với các trạng thái tâm thức (Tham, Sân, Si).
Dưới đây là bảng đối chiếu chi tiết giữa người có Chánh ngữ và Không có Chánh ngữ, theo sau là lộ trình 108 cách rèn luyện thực tế.
BẢNG ĐỐI CHIẾU: 108 BIỂU HIỆN CỦA CHÁNH NGỮ VÀ TÀ NGỮ
| Nhóm Lời Nói | Người Có Chánh Ngữ (54 biểu hiện) | Người Không Có Chánh Ngữ (54 biểu hiện) |
|---|---|---|
| I. Tính Chân Thật (Đối trị nói dối) | 1. Luôn nói đúng sự thật. 2. Sẵn sàng nhận lỗi khi làm sai. 3. Không phóng đại hay bóp méo sự việc. 4. Giữ lời hứa, nói được làm được. 5. Báo cáo dữ liệu chính xác trong công việc. 6. Không ngụy tạo chứng cứ hay lý do. 7. Trung thực về cảm xúc của bản thân. 8. Công nhận công lao của người khác. 9. Không giả vờ hiểu biết khi chưa biết. 10. Nói lời nhất quán, trước sau như một. 11. Không dùng lời nói để lừa đảo, trục lợi. 12. Thẳng thắn góp ý trên tinh thần xây dựng. 13. Bảo vệ sự thật dù gặp áp lực. |
14. Nói sai sự thật để né tránh. 15. Chối bỏ trách nhiệm, đổ lỗi cho người khác. 16. Thêm thắt, phóng đại để gây chú ý. 17. Hứa suông, thất hứa vô tội vạ. 18. Làm giả số liệu, báo cáo gian lận. 19. Bào chữa, ngụy biện cho cái sai. 20. Giả tạo cảm xúc (bằng mặt không bằng lòng). 21. Cướp công, nhận vơ thành tích. 22. Giấu dốt, tỏ ra tinh thông để lòe người. 23. Lời nói bất nhất, lật lọng, tráo trở. 24. Dùng mưu mẹo lời nói để lừa tiền, lừa tình. 25. Nịnh hót, tâng bốc vô căn cứ. 26. Thấy sai không nói, thấy đúng không bảo vệ. |
| II. Tính Hòa Hợp (Đối trị nói đâm thọc) | 27. Nói lời gắn kết, hòa giải mâu thuẫn. 28. Nhìn vào điểm tốt của người khác để khen ngợi. 29. Giữ bí mật đời tư cho người khác. 30. Nói lời tôn trọng sau lưng người khác. 31. Dập tắt các tin đồn thất thiệt. 32. Khuyên răn đồng nghiệp, bạn bè bao dung nhau. 33. Luôn lắng nghe từ hai phía trước khi nói. 34. Tạo bầu không khí hòa nhã khi trò chuyện. 35. Lời nói thể hiện sự đồng cảm sâu sắc. 36. Tôn trọng sự khác biệt về quan điểm. 37. Chia sẻ thông tin có ích cho tập thể. 38. Kết nối mọi người bằng sự chân thành. |
39. Chia rẽ, nói xấu bên này với bên kia. 40. Bới lông tìm vết, chỉ trích khuyết điểm. 41. Phát tán bí mật, chuyện riêng tư của người khác. 42. Nói xấu, hạ bệ người khác sau lưng. 43. Thêu dệt, lan truyền tin đồn nhảm. 44. Kích động, châm dầu vào lửa khi người khác cãi nhau. 45. Phán xét phiến diện dựa trên định kiến. 46. Tạo không khí căng thẳng, u ám khi xuất hiện. 47. Lời nói lạnh lùng, vô cảm trước nỗi đau. 48. Áp đặt ý chí, ép người khác nghe theo. 49. Giấu giếm thông tin quan trọng để hại nhau. 50. Gieo rắc sự nghi ngờ, làm rạn nứt lòng tin. |
| III. Tính Ái Ngữ (Đối trị nói thô ác) | 51. Dùng từ ngữ thanh lịch, nhã nhặn. 52. Giọng điệu từ tốn, vừa nghe. 53. Biết nói lời "Cảm ơn" và "Xin lỗi" tự nhiên. 54. Khích lệ, động viên người đang tuyệt vọng. 55. Sử dụng lời từ chối khéo léo, không tổn thương. 56. Xưng hô chuẩn mực, tôn trọng ngôi thứ. 57. Lời nói mang năng lượng tích cực, tươi mát. 58. Biết im lặng khi cơn giận đang lên. 59. Góp ý riêng tư, tế nhị để giữ thể diện cho người. 60. Ca ngợi sự tiến bộ của người dưới quyền. 61. Nói lời an ủi khi người khác gặp hoạn nạn. 62. Tránh các từ ngữ tục tĩu, chửi thề. |
63. Chửi thề, dùng từ ngữ thô tục, rác rưởi. 64. Quát tháo, gào thét, nói át giọng người khác. 65. Ngạo mạn, xem việc người khác giúp đỡ là hiển nhiên. 66. Mạt sát, sỉ nhục, dồn người khác vào đường cùng. 67. Phủ phàng, từ chối một cách tàn nhẫn. 68. Trịnh thượng, gọi người khác bằng từ hạ thấp. 69. Buông lời cay độc, nguyền rủa, trù ẻo. 70. Giận dữ là lập tức phun lời xúc phạm. 71. Sỉ nhục người khác trước đám đông. 72. Chê bai, vùi dập nỗ lực của người yếu thế. 73. Mỉa mai, châm chọc trên nỗi đau của người khác. 74. Dùng lời đe dọa, uy hiếp tinh thần. |
| IV. Tính Ý Nghĩa (Đối trị nói vô ích) | 75. Nói đúng trọng tâm, ngắn gọn, súc tích. 76. Chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm giá trị. 77. Thảo luận về đạo lý, sự phát triển bản thân. 78. Lời nói đi đôi với hành động thực tế. 79. Biết dừng cuộc trò chuyện đúng lúc. 80. Nói những chuyện có tính xây dựng tương lai. 81. Kể chuyện cười lành mạnh, đem lại niềm vui thật sự. 82. Im lặng bậc thánh (im lặng sát sườn khi cần thiết). 83. Lời nói có cấu trúc rõ ràng, dễ hiểu. 84. Nói lời phù hợp với căn cơ, trình độ người nghe. 85. Lời nói mang lại sự bình an, định tĩnh. |
86. Nói dài, nói dai, nói lảm nhảm không ra ngô khoai. 87. Buôn chuyện thiên hạ, "bà tám" vô bổ. 88. Bàn luận sâu vào tệ nạn, kích dục, bạo lực. 89. Nói hay làm dở, hứa suông không thực hiện. 90. Cướp lời người khác, thao thao bất tuyệt. 91. Than vãn, kể nghèo kể khổ liên tục. 92. Đùa cợt thô thiển, lấy khuyết tật người khác làm trò đùa. 93. Nói nhảm nhí, phát ngôn gây sốc để câu tương tác. 94. Lời nói mơ hồ, mập mờ nhằm mục đích che đậy. 95. Nói lời sáo rỗng, lý thuyết suông vô dụng. 96. Gieo rắc sự hoang mang, lo sợ cho người nghe. |
| V. Trạng Thái Tâm (Gốc rễ bên trong) | 97. Nói xuất phát từ tâm Từ (muốn người vui). 98. Nói xuất phát từ tâm Bi (muốn cứu khổ). 99. Nói xuất phát từ tâm Hỷ (vui với thành công của người). 100. Nói với sự tỉnh thức, biết rõ mình đang nói gì. 101. Nhẫn nại lắng nghe hết câu chuyện. 102. Tâm bình thản trước lời khen chê. 103. Nói năng khiêm tốn, hạ mình. 104. Lời nói bao dung, sẵn sàng tha thứ. 105. Luôn quán chiếu hậu quả của lời nói trước khi thốt ra. |
106. Nói từ tâm Tham (muốn lợi dụng, sở hữu). 107. Nói từ tâm Sân (hận thù, ghen ghét, đố kỵ). 108. Nói từ tâm Si (u mê, không biết lời mình gây hại). 109. Nói trong vô thức, buột miệng, nói năng vô tội vạ. 110. Ngắt lời người khác vì thiếu kiên nhẫn. 111. Nổi khùng khi bị chê, ngạo nghễ khi được khen. 112. Khoe khoang, tự cao tự đại. 113. Nói lời oán hận, găm gút, thù dai. 114. Phát ngôn liều lĩnh, bất chấp hậu quả. |
108 CÁCH RÈN LUYỆN ĐỂ TRỞ THÀNH NGƯỜI CÓ CHÁNH NGỮ
Để chuyển hóa từ Tà ngữ sang Chánh ngữ, người tu tập và rèn luyện có thể áp dụng 108 phương pháp thực hành được chia thành 4 giai đoạn cụ thể dưới đây:
Giai đoạn 1: Sàng lọc trước khi nói (27 cách)
- 1. Nguyên tắc 3 giây: Dừng lại 3 giây trước khi trả lời một câu hỏi khó hoặc khi đang kích động.
- 2. Bộ lọc Socrates: Luôn tự hỏi: Lời này có Đúng sự thật không? Có Tốt đẹp không? Có Cần thiết không?
- 3. Định lượng thông tin: Chỉ nói khi nắm rõ 80-100% bản chất sự việc, không đoán mò.
- 4. Kiểm định tâm thế: Tự hỏi "Mình nói câu này vì lừa dối, vì cái tôi, hay vì lợi ích của họ?".
- 5. Đo lường hậu quả: Hình dung cảm xúc của người nghe sau khi nhận lời nói này.
- 6. Viết nháp trước: Với các tin nhắn quan trọng hoặc email nhạy cảm, hãy viết ra nháp và đọc lại sau 10 phút.
- 7. Tránh "buột miệng": Tập thói quen không nói leo, không nói đế vào câu chuyện của người khác.
- 8. Chuẩn bị kịch bản từ chối: Thủ sẵn những câu từ chối lịch sự để tránh việc nói dối khi bị ép.
- 9. Nhận diện cơn giận: Nếu tim đập nhanh, mặt nóng lên \(\rightarrow \) Tuyệt đối khóa miệng.
- 10. Tự nhắc nhở mục đích: "Lời này có giúp giải quyết vấn đề không, hay chỉ để thỏa mãn cơn tức?".
- 11. Kiểm tra sự phù hợp: Lời nói này có hợp với không gian (nơi công cộng/riêng tư) và thời điểm không?
- 12. Loại bỏ từ ngữ cực đoan: Gạch bỏ các từ "luôn luôn", "bao giờ cũng", "vô dụng" ra khỏi tư duy đối thoại.
- 13. Học cách dự báo: Đo lường xem lời nói của mình có vô tình làm tổn thương bên thứ ba không.
- 14. Thanh lọc định kiến: Đảm bảo lời nói không dựa trên chủng tộc, giới tính, hay giàu nghèo.
- 15. Hạ thấp giọng: Cố ý hạ tông giọng xuống một bậc trước khi bắt đầu tranh luận.
- 16. Quán chiếu sự vô thường: Nhớ rằng một lời nói ác độc có thể phá hủy mối quan hệ mười năm trong một giây.
- 17. Tách biệt việc và người: Tập trung nói về hành vi sai, không xúc phạm nhân phẩm người làm sai.
- 18. Học cách im lặng khi mệt mỏi: Khi cơ thể suy kiệt, tâm trí dễ cáu gắt, hãy hạn chế giao tiếp.
- 19. Đặt mình vào vị trí người nghe: Nếu mình là họ, mình có chịu nổi lời này không?
- 20. Tập trung vào hơi thở: Hít sâu thở chậm 3 nhịp trước khi phát biểu trước đám đông.
- 21. Giảm bớt kỳ vọng: Khi không ép người khác phải theo ý mình, lời nói sẽ tự khắc bớt gay gắt.
- 22. Nhận diện lòng đố kỵ: Nếu định chê ai đó, kiểm tra xem mình có đang ghen tị với họ không.
- 23. Xác định ranh giới: Không xen vào và không phát ngôn về những việc không thuộc bổn phận của mình.
- 24. Tập thói quen nói chậm: Giảm tốc độ nói bằng 70% so với bình thường để kịp tư duy.
- 25. Loại bỏ thói quen nói mát/mỉa mai: Luôn nói thẳng thắn, không dùng ẩn ý tiêu cực.
- 26. Ý thức về nghiệp lực: Nhớ rõ khẩu nghiệp là một trong những nghiệp nặng và dễ phát sinh nhất.
- 27. Phát nguyện buổi sáng: Mỗi sáng thức dậy, tự hứa: "Hôm nay tôi sẽ không dùng lời làm đau khổ bất kỳ ai".
Giai đoạn 2: Thực thi trong khi nói (27 cách)
- 28. Áp dụng kỹ thuật nói "Tôi": Dùng cấu trúc "Tôi cảm thấy..." thay vì "Bạn luôn làm sai..." để giảm tính công kích.
- 29. Nói lời ái ngữ tự nhiên: Sử dụng thường xuyên các từ: Dạ, thưa, cảm ơn, làm ơn, xin lỗi, làm phiền bạn...
- 30. Điều chỉnh âm lượng: Nói vừa đủ cho người đối diện nghe, không làm ảnh hưởng không gian chung.
- 31. Ánh mắt chân thành: Nhìn thẳng vào người đối diện với sự tôn trọng khi giao tiếp.
- 32. Khen ngợi cụ thể: Thay vì khen "Bạn giỏi quá", hãy khen "Bạn sắp xếp báo cáo này rất khoa học".
- 33. Sử dụng ngôn từ tích cực: Thay vì nói "Vấn đề này tệ quá", hãy nói "Đây là một thử thách cần giải quyết".
- 34. Góp ý theo công thức Sandwich: Khen ngợi \(\rightarrow \) Góp ý chân thành \(\rightarrow \) Động viên, kỳ vọng.
- 35. Nói có khế lý, khế cơ: Dùng ngôn từ bình dân khi nói với người lao động, dùng từ ngữ chuyên môn đúng chỗ.
- 36. Giữ sự nhất quán: Nói một lời rõ ràng, không mập mờ, không tạo vùng xám để lật lọng sau này.
- 37. Thừa nhận giới hạn: Sẵn sàng nói: "Điều này tôi chưa biết rõ, tôi xin phép tìm hiểu lại và trả lời sau".
- 38. Chuyển hướng thông minh: Khi cuộc chuyện chuyển sang nói xấu người khác, khéo léo đổi chủ đề.
- 39. Điều hòa nhịp điệu: Không nói quá nhanh như cướp lời, không nói quá chậm rề rà gây ức chế.
- 40. Sử dụng nụ cười: Mỉm cười nhẹ nhàng khi nói để làm mềm hóa các thông tin khô khan, căng thẳng.
- 41. Không chen ngang: Đợi người khác dứt câu hoàn toàn rồi mới bắt đầu phần nói của mình.
- 42. Xác nhận lại thông tin: Dùng câu "Có phải ý bạn là... đúng không?" để tránh hiểu lầm trước khi phản hồi.
- 43. Nói lời mang tính xây dựng: Luôn đi kèm giải pháp khi đưa ra lời nhận xét tiêu cực.
- 44. Diễn đạt ngắn gọn: Đi thẳng vào bản chất, loại bỏ các từ đệm vô nghĩa (ờ, thì, mà, là...).
- 45. Tôn trọng bản quyền ý tưởng: Nói rõ nguồn gốc khi trích dẫn câu nói hoặc ý tưởng của người khác.
- 46. Tự động sửa sai tức thì: Nếu lỡ lời nói sai sự thật hoặc thô lỗ, lập tức xin lỗi và đính chính ngay tại chỗ.
- 47. Giữ thái độ bình tĩnh khi bị công kích: Đáp trả bằng lời nói ôn tồn: "Tôi hiểu góc nhìn của bạn, nhưng...".
- 48. Không dùng từ lóng độc hại: Loại bỏ hoàn toàn các từ lóng mạng xã hội mang tính miệt thị khỏi đời sống thực.
- 49. Tách bạch cảm xúc cá nhân: Không mang bực dọc từ nhà đến cơ quan để xả vào lời nói với đồng nghiệp.
- 50. Nói năng minh bạch: Đặc biệt là chuyện tiền bạc, tình cảm, cần rõ ràng từng câu chữ.
- 51. Động viên người yếu thế: Dành lời khen cho những nỗ lực nhỏ nhất của trẻ em hoặc nhân viên mới.
- 52. Tránh kể công: Khi giúp đỡ ai đó, không nhắc đi nhắc lại để đòi hỏi sự biết ơn.
- 53. Nói lời trung dung: Không thiên vị bất cứ ai khi đứng ra làm trọng tài hòa giải.
- 54. Kết thúc bằng sự hòa nhã: Dù cuộc tranh luận không đi đến hồi kết, vẫn chào nhau bằng sự tôn trọng.
Giai đoạn 3: Nhìn nhận và Sửa chữa sau khi nói (27 cách)
- 55. Sổ nhật ký lời nói: Cuối ngày, ghi lại những lời nói chưa đẹp mình đã lỡ thốt ra.
- 56. Sám hối khẩu nghiệp: Nhìn vào gương hoặc quán tưởng để tự xin lỗi những người mình đã làm tổn thương trong ngày.
- 57. Nhờ người thân giám sát: Nhờ vợ/chồng, bạn thân nhắc nhở mỗi khi mình nói lời thô lỗ hay nói dối.
- 58. Sửa sai bằng hành động: Nếu lời nói làm ai đó buồn, hãy mua một món quà nhỏ hoặc nhắn tin xin lỗi chân thành.
- 59. Phân tích nguyên nhân: Tìm hiểu vì sao mình lại nói dối (do sợ hãi, do sĩ diện?) để triệt tiêu tận gốc.
- 60. Rút kinh nghiệm từ người khác: Khi thấy ai đó phát ngôn bừa bãi bị chỉ trích, lấy đó làm bài học xương máu cho mình.
- 61. Chúc thầm: Khi đi qua những người mình từng ghét, hãy thầm chúc họ bình an để xóa bỏ tâm sân hận khi nói.
- 62. Đo lường sự tiến bộ: Kiểm tra xem tuần này số lần mình chửi thề, nói nhảm có giảm so với tuần trước không.
- 63. Can can thiệp không gian: Tránh xa các hội nhóm, bàn nhậu chuyên "buôn chuyện" và nói xấu người khác.
- 64. Tẩy chay năng lượng độc hại: Hạn chế đọc, xem các chương trình giật gân, chửi bới trên mạng để tâm không bị nhiễm bẩn.
- 65. Thực hành "Cai nói" (Tịnh khẩu): Dành ra 1 tiếng mỗi ngày hoặc 1 ngày mỗi tháng hoàn toàn im lặng.
- 66. Chịu trách nhiệm tối đa: Nếu lời nói của mình gây thiệt hại, chủ động bồi thường vật chất nếu có thể.
- 67. Học cách tha thứ cho chính mình: Đừng dằn vặt quá mức về lỗi lầm cũ, hãy tập trung sửa đổi ở hiện tại.
- 68. Giải tỏa năng lượng ức chế: Tập thể dục, thiền định để giải tỏa căng thẳng, tránh việc "giận cá chém thớt" bằng lời nói.
- 69. Học từ sách vở: Đọc các cuốn sách về nghệ thuật giao tiếp chữa lành, Đắc Nhân Tâm, hay kinh điển Phật giáo.
- 70. Thực hành thiền quán tưởng: Quán tưởng lời nói của mình như những đóa hoa mang lại hương thơm cho đời.
- 71. Nuôi dưỡng lòng biết ơn: Khi tâm luôn biết ơn, lời nói ra tự khắc sẽ dịu dàng, trân trọng.
- 72. Sửa đổi thói quen viết lách trên MXH: Không bình luận tiêu cực, không "anh hùng bàn phím", không dùng từ ngữ kích động.
- 73. Quán chiếu luật Nhân Quả: Nhớ rằng gieo lời ác sẽ gặt tai ương, gieo lời lành sẽ gặt quý nhân.
- 74. Sửa giọng nói vật lý: Luyện tập phát âm rõ ràng, sửa ngọng, sửa nói lắp để lời nói có uy lực và dễ hiểu.
- 75. Tạo thói quen khen ngợi sau lưng: Tập nói tốt về người khác khi họ không có mặt ở đó.
- 76. Chuyển hóa tâm đố kỵ thành tâm tùy hỷ: Thấy ai thành công, hãy chúc mừng họ bằng lời nói chân thành nhất.
- 77. Nuôi dưỡng chữ Tín: Xem trọng lời hứa của mình như sinh mạng.
- 78. Tập lắng nghe tiếng chim hót, thiên nhiên: Để tâm hồn lắng dịu, âm thanh phát ra từ mình sẽ nhẹ nhàng hơn.
- 79. Tìm kiếm môi trường lành mạnh: Tham gia các câu lạc bộ thiện nguyện, nơi mọi người dùng ái ngữ với nhau.
- 80. Chữa lành các tổn thương quá khứ: Đôi khi ta nói lời độc ác vì ta từng bị tổn thương. Hãy bao dung với chính mình.
- 81. Nhắc nhở bản thân về cái chết: Đời người ngắn ngủi, gặp nhau được bao lâu mà phải dùng lời cay đắng hành hạ nhau.
Giai đoạn 4: Nuôi dưỡng nội tâm để đạt Chánh ngữ tự nhiên (27 cách)
- 82. Thực hành Thiền Định (Samadhi) hằng ngày: Tâm có định thì tuệ mới sinh, lời nói mới sáng suốt.
- 83. Phát triển Tâm Từ (Metta): Trải lòng yêu thương đến muôn loài, lời nói sẽ tự động mang tính che chở, nuôi dưỡng.
- 84. Phát triển Tâm Bi (Karuna): Thấy người khác đau khổ hay nói lời hung dữ, thương xót họ vì họ đang u mê, không khởi tâm đối đầu.
- 85. Thực hành Chánh niệm (Mindfulness): Luôn biết rõ dòng suy nghĩ trước khi nó biến thành lời nói.
- 86. Giảm thiểu lòng tham: Không tham cầu danh tiếng, tiền bạc bằng mọi giá \(\rightarrow \) Không cần phải nói dối, nịnh hót.
- 87. Tiêu trừ bản ngã (Cái tôi): Không thấy mình quan trọng, lời nói sẽ trở nên khiêm hạ, nhu hòa.
- 88. Học Giáo pháp (Dharma): Thấu hiểu sâu sắc lời dạy của các bậc thánh triết về giá trị của lời nói.
- 89. Quán chiếu Tánh Không: Mọi lời khen chê chỉ là những làn sóng âm thanh vô thường, không bám chấp vào đó để đau khổ hay kiêu ngạo.
- 90. Thực hành bố thí lời nói (Vô úy thí): Dùng lời nói để đem lại sự bình an, không sợ hãi cho người khác.
- 91. Sống đơn giản (Thiểu dục tri túc): Nhu cầu sống ít đi, tâm trí thảnh thơi, lời nói tự khắc bớt tính toán, mưu mô.
- 92. Xem mọi người là thầy: Học cách lắng nghe bài học từ cả lời nói hay lẫn lời nói dở của người xung quanh.
- 93. Giữ tâm trong sạch trong công việc: Không tham gia vào các thương vụ mờ ám đòi hỏi phải nói dối, lừa gạt.
- 94. Nuôi dưỡng lòng từ bi với động vật: Tránh nói lời đe dọa, xua đuổi muông thú.
- 95. Tôn trọng sự thật khách quan: Chấp nhận sự thật dù nó có làm tổn thương lòng tự trọng của mình.
- 96. Lan tỏa năng lượng bình an: Biến sự xuất hiện của mình thành một nơi an toàn, nơi mọi người dám nói thật mà không sợ bị phán xét.
- 97. Thực hành nhẫn nhục (Khanti): Chịu đựng được những lời vu khống, mạt sát mà không đáp trả bằng lời ác.
- 98. Nuôi dưỡng trí tuệ: Đọc sách sâu, tư duy rộng để lời nói ra luôn có chiều sâu, giá trị.
- 99. Sống hài hòa với gia đình: Thực hành Chánh ngữ ngay với những người thân cận nhất (nơi dễ buông lung lời nói nhất).
- 100. Tôn trọng đức tin của người khác: Không dùng lời nói bài xích, chê bai tôn giáo, tín ngưỡng của bất kỳ ai.
- 101. Tập trung vào hiện tại: Không nói những chuyện quá khứ đã qua hoặc tương lai chưa tới một cách vô ích.
- 102. Chuyển hóa khẩu nghiệp thành công đức: Dùng lời nói để hoằng dương chánh pháp, khuyên người làm lành lánh dữ.
- 103. Sống chân thành tuyệt đối: Coi sự chân thật là gốc rễ của mọi mối quan hệ.
- 104. Bảo vệ người cô thế: Dùng lời nói mang tính công lý để nói thay cho những người không có tiếng nói.
- 105. Luôn phản tỉnh: Xem việc rèn luyện lời nói là hành trình cả đời, không tự mãn.
- 106. Thực hành buông bỏ: Buông bỏ nhu cầu "luôn luôn đúng" trong mọi cuộc tranh luận.
- 107. Đồng hành cùng bậc thiện tri thức: Thường xuyên tiếp xúc với những người nói lời hay ý đẹp để được huân tập huân mộc.
- 108. Hòa nhập Chánh ngữ vào đời sống: Biến Chánh ngữ thành hơi thở, thành lối sống tự nhiên chứ không còn là một sự gượng ép.